Biodiversiteit in de stad, van verlies naar herstel
Biodiversiteit neemt wereldwijd af
Niet alleen in regenwouden of natuurgebieden, maar ook direct om ons heen in de stad neemt de biodiversiteit af. Ton Eggenhuizen, stadsecoloog in Almere, legt uit wat dit verlies betekent en welke rol stedelijke gebieden spelen in het behoud van de soortenrijkdom.
Wat is biodiversiteit en waarom neemt die af?
Biodiversiteit verwijst naar de verscheidenheid aan soorten in een bepaald gebied en hun onderlinge relaties. Wereldwijd neemt deze soortenrijkdom af, ook in stedelijke omgevingen. Deze relaties vormen samen een ecosysteem waarin organismen elkaar in balans houden. Wanneer biodiversiteit afneemt, kan dit leiden tot verstoring van het ecologisch evenwicht. Bepaalde soorten krijgen dan de overhand, wat resulteert in plaagvorming. Een voorbeeld is monocultuur, bij uitsluitend koolteelt ontstaat een arm systeem waarin koolwitjes zich ongecontroleerd vermenigvuldigen.
Het gebrek aan variatie in bomen leidt ook tot kwetsbaarheid voor ziekten en plagen.
Een voorbeeld hiervan is waterlot, een verschijnsel waarbij takken plotseling rechtop gaan staan in plaats van overhangende vorm. Dit is een teken dat de sapstroom in de boom is onderbroken, vaak door een schimmel.
Ook de kastanjemineermot illustreert dit probleem. Deze kleine mot legt eitjes in kastanjebladeren, waarna de rupsen het blad van binnenuit opvreten.
Een enkel vlekje is geen ramp, maar wanneer een hele boom ermee bedekt is, toont dit aan dat de boom weinig weerstand heeft. Dit komt doordat dezelfde bomen overal zijn aangeplant in de jaren 70, 80 en 90, vertelt Ton. Wanneer één boom besmet raakt, hebben ze het allemaal. Een gemengde beplanting met verschillende boomsoorten biedt meer weerstand en voorkomt dat ziekten en plagen zich massaal verspreiden.
De uitdaging is groot, in Nederland zijn diersoorten op het land sinds 1990 gemiddeld met 27% afgenomen, vooral door verlies in open natuur, agrarisch en stedelijk gebied (CBS, december 2024). Het aantal vlinders is zelfs gedaald tot minder dan de helft vergeleken met 1992 (Naturalis, mei 2025). Maar er is ook goed nieuws, initiatieven zoals de Visie Ecologie in Almere laten zien dat herstel mogelijk is wanneer gemeente, bewoners en natuurorganisaties samenwerken.
De Visie Ecologie van Almere
De gemeenteraad van Almere heeft de Visie Ecologie aangenomen, een beleidskader gericht op het vergroten van biodiversiteit in de stad. Het centrale uitgangspunt is bekendheid geven aan de rijke stadsnatuur en stimuleren dat alle partijen bijdragen, inwoners, bedrijfsleven en natuurorganisaties.
De visie is gebaseerd op drie V's: verbinden, verbinden en verbinden. Dit betekent het verbinden van natuurgebieden onderling, mensen met natuur, en natuurlijke context met beplanting. In plaats van natuur te 'maken', wordt uitgegaan van de kansen die bodem, klimaat en watersysteem bieden. Centraal staat het geven van ruimte aan de natuur om zelf oplossingen te ontwikkelen. De mens wordt gezien als onderdeel van het stedelijk ecosysteem, vergelijkbaar met andere soorten zoals egels en merels. Deze benadering vertegenwoordigt een verschuiving ten opzichte van het traditionele perspectief waarin de mens vooral als beheerder van de natuur werd beschouwd.
Natuursystemen verbinden: het belang van particuliere tuinen
Voor een gezond stedelijk ecosysteem is het essentieel dat natuurgebieden verbonden zijn. Dit geldt niet alleen voor gemeentelijke parken, maar ook voor particuliere tuinen. Veel diersoorten hebben grotere leefgebieden nodig dan één tuin kan bieden. Een egelvriendelijke tuin verliest haar waarde wanneer omringende tuinen volledig afgesloten zijn. Het toevoegen van planten en bomen is een belangrijke stap, maar de effectiviteit neemt toe wanneer dit op elkaar wordt afgestemd.
Biodiversiteit en klimaatadaptatie
Naast het behoud van soorten speelt biodiversiteit een cruciale rol bij het aanpakken van stedelijke klimaatproblemen zoals hittestress en wateroverlast. Betegelde tuinen bijvoorbeeld kunnen geen water absorberen, wat bijdraagt aan wateroverlast tijdens hevige regenval. Daarnaast slaan donkere tegels warmte op en geven deze vooral 's nachts weer af, wat de nachtelijke temperatuur verhoogt en hittestress verergert.
Planten en bomen functioneren als natuurlijke airconditioning, aldus Ton. Ze nemen water op uit de bodem en verdampen dit via hun bladeren, een proces dat voor verkoeling zorgt. De koeling onder een boom is naar schatting tien keer effectiever dan die van een parasol, zelfs wanneer de zon door het bladerdak schijnt. Deze natuurlijke koeling draagt bij aan een leefbare stedelijke omgeving tijdens warme periodes.
Ton Eggenhuizen, stadsecoloog Almere
Bewonersparticipatie en langetermijnperspectief
In Almere zijn bewonersbeheergroepen actief die zich inzetten voor het onderhoud van groengebieden. Deze bewoners werken met meer toewijding en oog voor detail dan gemeentelijke diensten, wat resulteert in rijkere ecosystemen. Bovendien versterkt dit de sociale cohesie in wijken. Hoewel niet per se goedkoper, zijn de resultaten voor biodiversiteit aanzienlijk beter.
Een vaak gestelde vraag is of verduurzaming en biodiversiteitsbehoud duur zijn. Nee, zegt Ton, dat heeft vooral ook met je perspectief van tijd te maken. Op korte termijn kunnen maatregelen kostbaar lijken, maar op lange termijn zijn ze kosteneffectief. Een voorbeeld: kinderen die veel buiten spelen in groene omgevingen zijn gezonder en hebben minder last van obesitas, wat op termijn zorgkosten bespaart. De uitdaging is dat budgetten vaak over korte periodes lopen, terwijl de voordelen zich pas na decennia volledig manifesteren.
Stadsnatuur is echte natuur
Lange tijd werd gedacht dat natuur pas begint bij beschermde gebieden zoals natuurreservaten van Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten. Deze opvatting creëert een hiërarchie waarin stadsnatuur als minder waardevol wordt gezien.
In Almere is men van deze visie afgestapt. Ook de natuur in tuinen, straten en parken is van groot belang voor de biodiversiteit en het functioneren van het stedelijk ecosysteem.
Nederland telt 363.800 hectare bos, ongeveer 11% van ons landoppervlak (Compendium voor de Leefomgeving, 2023). Hoeveel daarvan specifiek stadsbossen zijn, is landelijk niet vastgelegd, maar juist dat gebrek aan aandacht voor stedelijk groen maakt de inzet van steden als Almere des te belangrijker.
Interessant is dat evolutionaire processen ook in de stad plaatsvinden. Ton vertelt hoe Merels zich ontwikkelen van een bossoort naar een stadssoort, met andere zangpatronen en een kortere, wendbaarder vleugelstructuur die beter past bij het navigeren in een stedelijke omgeving. Er ontstaan zo langzamerhand twee verschillende varianten, de stadsmerel en de bosmerel.
Conclusie
Biodiversiteitsverlies in de stad is een urgent probleem dat om een integrale aanpak vraagt. De ervaringen in Almere laten zien dat het behoud en versterken van biodiversiteit mogelijk is door natuurgebieden te verbinden, particuliere en publieke partijen te betrekken, en de natuur ruimte te geven om zelf oplossingen te ontwikkelen. Stadsnatuur is geen minder waardevolle vorm van natuur, maar een essentieel onderdeel van het totale ecosysteem met concrete voordelen voor klimaatadaptatie, gezondheid en leefbaarheid.
Er wordt hard gewerkt aan meer groen in Nederland. In Almere alleen al worden dit seizoen in het Almeerderhout 40 tot 50 duizend jonge bomen en struiken geplant (Staatsbosbeheer, december 2025). De inzet is groot, Nederland streeft naar 37.000 hectare nieuw bos voor 2030, wat neerkomt op ongeveer 155 miljoen bomen (Rijksoverheid & Change Inc.). Om dit ambitieuze doel te halen, is een versnelling nodig, vijf jaar na de start staat de teller op 1.436 hectare (Down To Earth Magazine, augustus 2025). Elk lokaal initiatief, elke bewonersgroep en elke groene tuin draagt bij aan dit doel.
De uitdaging ligt in het hanteren van een langetermijnperspectief waarin ecologische, sociale en economische waarden samenkomen. Het begint bij bewustwording en eindigt bij actie, in elke tuin, in elke wijk.
Bronnen bij dit artikel:
CBS (11 december 2024) - Meer biodiversiteit in zoetwater, minder op het land
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/50/meer-biodiversiteit-in-zoetwater-minder-op-het-land
BC1® - Interview met Ton Eggenhuizen, Stadsecoloog Almere
https://www.bc1.nl/verlies-van-biodiversiteit-in-de-stad/
Naturalis (22 mei 2025) - Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit 2025
https://www.naturalis.nl/over-ons/media/persberichten/naturalis-presenteert-staat-van-nederlandse-biodiversiteit
Compendium voor de Leefomgeving (2023) - Bosstatistieken Nederland
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/monitor-brede-welvaart-en-de-sustainable-development-goals/later/natuurlijk-kapitaal
Staatsbosbeheer (december 2025) - Plantseizoen 2026 van start
https://www.staatsbosbeheer.nl/wat-we-doen/nieuws/2025/12/plantseizoen-2026-van-start
Down To Earth Magazine (11 augustus 2025) - Ambitieus bomenbeleid moet nog wortel schieten
https://downtoearthmagazine.nl/bomen-nederland/
Onze missie
Stichting Duurzame Vooruitgang gelooft dat duurzaamheid begint bij verbinding, tussen natuurgebieden, tussen mensen en natuur, en tussen stad en ecosysteem. Door initiatieven zoals de Visie Ecologie van Almere te belichten, laten we zien dat stadsnatuur niet minder waardevol is, maar juist essentieel voor klimaatadaptatie, gezondheid en biodiversiteit.
Zorgvuldig werken aan duurzame vooruitgang vraagt tijd en toewijding. Met extra ondersteuning kunnen we onze inzet vergroten en sneller waardevolle inzichten delen die echt verschil maken.
Steun ons en doneer via WhyDonate
Samen maken we de toekomst bestendig!
Meer artikelen
